PRZEMOC, KTÓREJ NIE WIDAĆ

Rozpoznawanie przemocy psychicznej i gaslightingu w pracy OPS

Jak rozpoznać przemoc, której klient nie nazywa przemocą?

Przemoc nie zawsze pozostawia siniaki, rany czy inne widoczne ślady.

Czasami nie ma krzyku, awantur ani jednoznacznych zachowań, które na pierwszy rzut oka można uznać za przemoc.

Zamiast tego pojawiają się:

• ciągłe podważanie,
• zawstydzanie,
• nadmierna krytyka,
• izolowanie,
• zastraszanie,
• kontrolowanie,
• umniejszanie,
• przerzucanie odpowiedzialności,
• wmawianie, że „to wszystko jest w głowie” osoby pokrzywdzonej.

Osoba doświadczająca takiej przemocy może sama nie być pewna, co właściwie się dzieje.

Może mówić:

„Może rzeczywiście przesadzam?”

„Może źle to zapamiętałam?”

„On mówi, że to wszystko moja wina…”

„Nie wiem już, czy mogę ufać własnej ocenie”.

„Może to nie jest przemoc, tylko problemy w naszym związku?”

Właśnie dlatego przemoc psychiczna i gaslighting mogą być szczególnie trudne do rozpoznania w pracy pomocowej.

Szkolenie zostało przygotowane dla pracowników OPS i pracowników socjalnych, którzy w swojej codziennej pracy spotykają osoby doświadczające przemocy w rodzinie lub związku, ale nie zawsze wprost nazywające swoje doświadczenia przemocą.

PRZEMOC, KTÓREJ NIE WIDAĆ – DLACZEGO TAK TRUDNO JĄ ROZPOZNAĆ?

Przemoc psychiczna może mieć bardzo różne formy.

Nie zawsze wygląda tak samo i nie zawsze pojawia się w oczywisty sposób.

Podczas szkolenia uczestnicy uporządkują wiedzę dotyczącą różnych zachowań mogących występować w relacjach przemocowych, m.in.:

• gaslightingu,
• izolowania,
• zawstydzania,
• deprecjonowania,
• zastraszania,
• nadmiernej krytyki,
• podważania kompetencji i wartości drugiej osoby,
• tworzenia iluzji, że z osobą pokrzywdzoną „jest coś nie tak”,
• zachowań związanych z kontrolowaniem relacji i otoczenia osoby pokrzywdzonej,
• wybranych współczesnych form zachowań relacyjnych, takich jak ghosting, benching czy happy slapping – z uwzględnieniem ich kontekstu i tego, kiedy mogą być elementem szerszego wzorca krzywdzenia.

Nie chodzi jednak o samo poznanie nazw.

Najważniejsze pytanie brzmi:

Jak rozpoznać, że pojedyncze zachowania są częścią szerszego wzorca przemocy, kontroli i podporządkowania?

KONFLIKT, KRYZYS CZY PRZEMOC?

Nie każda trudna relacja jest relacją przemocową.

W każdej rodzinie czy związku mogą pojawiać się:

• konflikty,
• różnice zdań,
• kryzysy,
• nieporozumienia,
• silne emocje,
• wzajemne pretensje.

Dlatego pracownik socjalny potrzebuje umiejętności odróżniania konfliktu od przemocy.

Podczas szkolenia uczestnicy będą analizować różnice pomiędzy sytuacją, w której strony pozostają w konflikcie, a sytuacją, w której określone zachowania tworzą powtarzający się wzorzec związany z władzą, kontrolą, podporządkowaniem i ograniczaniem autonomii drugiej osoby.

To niezwykle ważne z punktu widzenia pracy OPS.

Pozwala bowiem nie tylko zauważyć samo zachowanie, ale również zadać pytanie:

• Co dzieje się w tej relacji?
• Kto ma możliwość podejmowania decyzji?
• Czy jedna osoba kontroluje drugą?
• Czy klient może swobodnie wyrażać swoje zdanie?
• Czy może podejmować decyzje bez obawy przed konsekwencjami?

GASLIGHTING – CZYM JEST, A CZYM NIE JEST?

Jednym z głównych tematów szkolenia będzie gaslighting.

Termin ten jest obecnie coraz częściej używany, ale jednocześnie bywa stosowany zbyt szeroko.

Dlatego podczas szkolenia zostanie uporządkowane:

• Czym jest gaslighting?
• Czym gaslighting nie jest?
• Czym różni się od zwykłego kłamstwa?
• Czym różni się od różnicy pamięci?
• Czy każda manipulacja jest gaslightingiem?
• Jakie zachowania mogą wskazywać na systematyczne podważanie percepcji i oceny rzeczywistości przez drugą osobę?

Uczestnicy poznają przykłady komunikatów, które mogą być sygnałem niepokojącego wzorca, ale również sytuacje, które same w sobie nie powinny być automatycznie uznawane za gaslighting.

To ważne, ponieważ zadaniem pracownika OPS nie jest pochopne etykietowanie relacji, lecz uważne rozpoznawanie wzorców zachowania i sytuacji osoby zgłaszającej trudności.

„MOŻE TO JA PRZESADZAM?” – MECHANIZM UTRATY ZAUFANIA DO SIEBIE

Jednym z najbardziej charakterystycznych skutków długotrwałego podważania własnych doświadczeń może być utrata zaufania do własnej oceny sytuacji.

Osoba pokrzywdzona może zacząć:

• kwestionować własną pamięć,
• podważać własne odczucia,
• zastanawiać się, czy „nie przesadza”,
• szukać potwierdzenia u innych,
• mieć trudność z podejmowaniem decyzji,
• wycofywać się z relacji społecznych,
• nadmiernie analizować zachowania innych,
• przejmować narrację osoby stosującej przemoc,
• doświadczać silnej ambiwalencji wobec sprawcy.

W konsekwencji osoba może potrzebować nie tylko pomocy w rozwiązaniu konkretnej sytuacji, ale również wsparcia w odzyskiwaniu poczucia sprawczości, autonomii i zaufania do własnych obserwacji i decyzji.

CO DZIEJE SIĘ Z OSOBĄ DOŚWIADCZAJĄCĄ PRZEMOCY PSYCHICZNEJ?

Podczas szkolenia uczestnicy przyjrzą się możliwym konsekwencjom przemocy psychicznej.

Omówione zostaną m.in.:

• obniżenie poczucia własnej wartości,
• utrata zaufania do siebie,
• dezorientacja,
• zwiększona czujność,
• lęk w relacjach,
• wycofanie społeczne,
• trudności z samodzielnym podejmowaniem decyzji,
• poczucie zależności,
• utrata własnego stanowiska,
• ambiwalentne uczucia wobec osoby stosującej przemoc,
• przejmowanie narracji sprawcy.

Ważne będzie również spojrzenie na zachowanie klienta nie tylko przez pryzmat tego, co mówi, ale także jak funkcjonuje i jak zmienia się jego sposób opowiadania o własnym życiu.

NIE TYLKO OFIARA – JAK ROZPOZNAWAĆ MECHANIZMY STOSOWANIA PRZEMOCY?

Podczas szkolenia analizowane będą również charakterystyczne sposoby komunikowania się osoby stosującej przemoc.

Uczestnicy będą zwracać uwagę na takie mechanizmy jak:

racjonalizacja – przedstawianie własnych działań jako uzasadnionych;

przerzucanie odpowiedzialności – wskazywanie, że to zachowanie drugiej osoby „spowodowało” przemoc;

minimalizowanie – pomniejszanie znaczenia zdarzeń i ich konsekwencji;

relatywizowanie – przedstawianie przemocy jako czegoś normalnego lub powszechnego;

poszukiwanie sojuszników – próby pozyskania otoczenia przeciwko osobie pokrzywdzonej;

dorabianie ideologii – tworzenie uzasadnień, które mają nadać zachowaniom pozorną racjonalność;

omijanie tematu – unikanie bezpośredniego nazwania określonego zachowania.

Celem nie jest diagnozowanie osoby przez pracownika socjalnego, lecz zwiększenie jego uważności na komunikaty i wzorce zachowań, które mogą mieć znaczenie w rozpoznawaniu przemocy.

JAK WSPIERAĆ KLIENTA, KTÓRY PRZESTAŁ UFAĆ SAMEMU SOBIE?

Jednym z najważniejszych elementów szkolenia będzie praktyczne pytanie:

Co może zrobić pracownik OPS, kiedy osoba doświadczająca przemocy sama nie jest pewna, czy jej doświadczenia są „wystarczająco poważne”?

Wsparcie nie powinno polegać na podejmowaniu decyzji za klienta.

Istotne jest natomiast tworzenie warunków, w których osoba może stopniowo odzyskiwać:

poczucie sprawczości,

autonomię,

zdolność do samodzielnej oceny sytuacji,

zaufanie do własnych obserwacji,

prawo do wyrażania własnych emocji i potrzeb.

Uczestnicy poznają sposoby prowadzenia rozmowy, które mogą wspierać klienta bez narzucania mu gotowych interpretacji.

JAK ZAUWAŻYĆ PRZEMOC, KTÓREJ KLIENT NIE NAZYWA?

To jedno z najbardziej praktycznych zagadnień szkolenia.

Klient może nie powiedzieć:

„Doświadczam przemocy psychicznej”.

Może natomiast powiedzieć:

„Mąż zawsze wie lepiej”.

„Nie mogę nic zrobić bez jego zgody”.

„Ona mówi, że wszystko sobie wymyślam”.

„On sprawdza, z kim rozmawiam”.

„Ciągle słyszę, że jestem beznadziejna”.

„Nie wiem już, czy dobrze pamiętam”.

„Lepiej nic nie mówić, bo będzie awantura”.

„On twierdzi, że to przeze mnie tak się zachowuje”.

„Nie chcę robić problemów”.

Takie wypowiedzi mogą być ważnymi punktami wyjścia do dalszej rozmowy.

Podczas szkolenia uczestnicy otrzymają praktyczne wskazówki i przykładowe pytania, które mogą pomóc w rozpoznawaniu kontroli, ograniczania autonomii i przemocy psychicznej w rodzinie lub związku.

PYTANIA, KTÓRE MOGĄ OTWORZYĆ DROGĘ DO ROZMOWY

Uczestnicy będą pracować nad sposobem zadawania pytań dotyczących m.in.:

• kontroli w relacji,
• podejmowania decyzji,
• kontaktów z rodziną i znajomymi,
• dostępu do informacji,
• sposobu komunikowania się partnerów,
• reagowania na sprzeciw,
• wyrażania własnych potrzeb,
• poczucia bezpieczeństwa,
• zachowań wywołujących lęk,
• sposobów rozwiązywania konfliktów.

Szczególny nacisk zostanie położony na to, jak pytać, aby nie sugerować odpowiedzi i nie narzucać klientowi własnej interpretacji sytuacji.

„CZY TO JUŻ PRZEMOC?”

W ramach ćwiczenia podsumowującego uczestnicy otrzymają 10 przykładów sytuacji z życia rodzinnego i relacyjnego.

Ich zadaniem będzie przeanalizowanie poszczególnych przypadków i odpowiedź na pytania:

Co tutaj obserwujemy?

Czy jest to konflikt, kryzys, manipulacja czy element wzorca przemocy?

Jakie dodatkowe informacje należałoby uzyskać?

Jakie zachowanie klienta powinno zwrócić uwagę pracownika OPS?

Jak można kontynuować rozmowę?

Ćwiczenie pozwoli przełożyć wiedzę teoretyczną na sytuacje przypominające te, które mogą pojawić się w codziennej pracy.

ROLA PRACOWNIKA SOCJALNEGO – MOŻLIWOŚCI I GRANICE

Pracownik socjalny może odegrać bardzo ważną rolę w zauważeniu problemu, nazwaniu niepokojących zachowań, udzieleniu informacji i uruchomieniu odpowiednich form wsparcia.

Jednocześnie ma określone kompetencje i granice swojej roli zawodowej.

Dlatego podczas szkolenia uczestnicy będą analizować:

• możliwości pracownika socjalnego w rozpoznawaniu przemocy psychicznej,
• granice kompetencji w diagnozowaniu,
• sposoby prowadzenia rozmowy,
• znaczenie nazywania obserwowanych zachowań,
• sytuacje wymagające szczególnej ostrożności,
• ryzykowne zachowania pracownika,
• dokumentowanie obserwacji i informacji dotyczących przemocy,
• wykorzystywanie narzędzi pracy socjalnej,
• znaczenie współpracy z innymi specjalistami i służbami.

DOKUMENTOWANIE – NIE TYLKO „CO KLIENT POWIEDZIAŁ”

W przypadku pracy z osobą doświadczającą przemocy bardzo ważne jest również właściwe dokumentowanie informacji uzyskiwanych podczas kontaktu.

Uczestnicy będą analizować znaczenie:

• precyzyjnego zapisywania informacji,
• odróżniania wypowiedzi klienta od własnych obserwacji,
• dokumentowania istotnych zachowań,
• unikania nieuzasadnionych interpretacji,
• zachowania rzeczowości i profesjonalnego języka.

Pozwoli to zwrócić uwagę na to, jak sposób dokumentowania może wpływać na dalszą pracę z przypadkiem.

CZEGO UNIKAĆ W KONTAKCIE Z OSOBĄ DOŚWIADCZAJĄCĄ PRZEMOCY?

W pracy z osobą pokrzywdzoną łatwo – nawet przy najlepszych intencjach – powiedzieć coś, co może zwiększyć jej poczucie winy, bezradności lub zależności.

Dlatego podczas szkolenia analizowane będą również ryzykowne sposoby reagowania pracownika.

Uczestnicy będą zastanawiać się m.in.:

• kiedy nadmierne doradzanie może ograniczać sprawczość klienta,
• kiedy nacisk na natychmiastową decyzję może być niekorzystny,
• jak nie podważać doświadczeń klienta,
• jak nie wzmacniać poczucia winy,
• jak nie narzucać własnej interpretacji relacji,
• jak wspierać bez przejmowania kontroli nad życiem klienta.

INTERWIZJA – PRACA NA PRZYPADKACH Z PRAKTYKI OPS

Szkolenie będzie miało również charakter warsztatowy.

Uczestnicy zostaną zaproszeni do przedstawienia wybranych przypadków ze swojej praktyki zawodowej.

Możliwe będzie wspólne przeanalizowanie sytuacji, w której:

• klient nie nazywa przemocy,
• osoba nie jest pewna własnej oceny sytuacji,
• pracownik ma trudność z oceną, czy obserwowane zachowania tworzą wzorzec przemocy,
• klient wraca do sprawcy pomimo wcześniejszych deklaracji,
• osoba pokrzywdzona broni osoby stosującej przemoc,
• występuje silna ambiwalencja,
• pracownik nie wie, jak rozpocząć rozmowę o przemocy psychicznej.

Interwizja pozwoli spojrzeć na trudną sytuację z kilku perspektyw i wspólnie poszukać możliwych sposobów dalszego postępowania.

CO UCZESTNIK WYNIESIE ZE SZKOLENIA?

Po zakończeniu szkolenia uczestnik będzie lepiej przygotowany do:

✔ rozpoznawania różnych przejawów przemocy psychicznej;

✔ odróżniania konfliktu i kryzysu od powtarzającego się wzorca przemocy;

✔ rozumienia mechanizmu gaslightingu;

✔ odróżniania gaslightingu od kłamstwa, różnicy pamięci czy pojedynczej manipulacji;

✔ rozpoznawania sygnałów utraty sprawczości i zaufania do siebie u osoby pokrzywdzonej;

✔ zwracania uwagi na charakterystyczne mechanizmy komunikacyjne osoby stosującej przemoc;

✔ prowadzenia rozmowy z klientem, który nie nazywa swoich doświadczeń przemocą;

✔ zadawania pytań dotyczących kontroli i bezpieczeństwa w relacji;

✔ wspierania klienta w odzyskiwaniu sprawczości i autonomii;

✔ unikania komunikatów, które mogą nieświadomie wzmacniać poczucie winy lub bezradności;

✔ rozpoznawania własnych granic kompetencji;

✔ właściwego dokumentowania informacji i obserwacji;

✔ korzystania z narzędzi pracy socjalnej;

✔ analizowania przypadków przemocy psychicznej w praktyce zawodowej.

PRZEMOC NIE ZAWSZE JEST WIDOCZNA

Czasami przemoc wygląda jak zwykła kłótnia.

Czasami jak „trudny związek”.

Czasami jak nadmierna zazdrość.

Czasami jak troska.

Czasami jak żart.

Czasami jak „dobra rada”.

Czasami jak przekonanie, że druga osoba „nie potrafi podejmować właściwych decyzji”.

A czasami najbardziej niepokojącym sygnałem jest to, że osoba zaczyna mówić:

„Może to wszystko moja wina?”

Dlatego w pracy OPS tak ważna jest umiejętność uważnego słuchania, zadawania właściwych pytań, rozpoznawania wzorców zachowania i pozostawiania klientowi przestrzeni do odzyskiwania własnej sprawczości.

To szkolenie nie uczy pochopnego „diagnozowania” relacji.

Uczy przede wszystkim uważności na sygnały, które mogą wskazywać na przemoc psychiczną, oraz profesjonalnego reagowania w granicach kompetencji pracownika OPS.

Bo przemoc, której nie widać, nadal może mieć bardzo realne konsekwencje.

A pierwszym krokiem do udzielenia właściwego wsparcia może być zauważenie tego, czego klient sam jeszcze nie potrafi nazwać.